ماهنامه پیام آزمایشگاه

یادداشت حقوق بین الملل – جنگ حقوقی میان ایران و امریکا در دوران ریاســـــت جمهوری دونالد ترامپ: نیکو، بد و بدتر

۴ تیر ۱۳۹۶

جنگ حقوقی میان ایران و امریکا در دوران ریاســـــت جمهوری دونالد ترامپ: نیکو، بد و بدتر

جنگ حقوقی میان ایران و امریکا در دوران ریاســـــت جمهوری دونالد ترامپ: نیکو، بد و بدتر

ویژه آغاز ریاســـــت جمهوری دونالد ترامپ در ایالات متحد امریکا

 

علیرضا رنجبر

کارشناس ارانجام گرفت حقوق بین الملل از دانشگاه آزاد اسلامی واحد پایتخت مرکزی

 

مقدمه

می توان اذعان نمود از اوایل انقلاب اسلامی ایران و روی کار آمدن جمهوری اسلامی، شاهد شکل گیری یک سلسله جنگ های حقوقی بین المللی پایان عیار میان ایران و قدرت های جهانی و در رأس آنها ایالات متحد امریکا هستیم. تسخیر سفارت امریکا در پایتخت و پیرو آن صدور اعلامیه های الجزایر در اوایل انقلاب که یکی از نتایج آن تلاش برای حل دعاوی ایران و امریکا از طریق یک محکمه داوری مستقل، بی طرف و در عین حال مورد قبول طرفین بود، تلاش ایران برای شناسایی و محکومیت عراق به عنوان آغازگر جنگ هشت ساله از سوی سازمان ملل متحد، تحریم های یک جانبه ایالات متحد امریکا، مباحث حقوقی مربوط به دریای خزر و تحریم های سازمان ملل متحد و اتحادیه اروپایی و تلاش برای رفع تحریم ها از طریق مراجع قضائی، بارزترین مثال هایی هستند که از درگیر انجام گرفتن ایران در یک سری جنگ های حقوقی بین المللی با دیگر گیمگران عرصه بین الملل دلالت دارند.

با این حال، جنگ حقوقی (Lawfare) که به عنوان «راهبرد اســـــتفاده یا سوء اســـــتفاده از حقوق به عنوان جایگزینی برای ابزارهای نظامی کلاسیک به منظور دستیابی به اهداف عملیاتی» تعریف انجام گرفته اســـــت، تا کُنون نقش برجسته ای در سیاســـــت های جمهوری اسلامی نداشته اســـــت و علی رغم نقش پُر رنگی که می تواند ایفا نماید، اغلب به دلیل مسائل سیاسی و امنیتی مورد بی مهری قرار گرفته و از این جهت ضربات جبران ناپذیری بر پیکر دولت (در معنای عام) و آقام ایران وارد انجام گرفته اســـــت.

مدیر جمهور جدید ایالات متحد امریکا، دونالد ترامپ، از ۲۰ ژانویۀ ۲۰۱۷ (۰۱ بهمن ۱۳۹۵) به عنوان مدیر جمهور امریکا قسم یاد انجام و پس از آن در کاخ سفید مستقر و سکان هدایت امریکا در سطوح ملی و بین المللی را در دست گرفت. این جا به جایی بهترین فرصت برای ایران اســـــت تا ضمن تغییر نگاه خود به حقوق بین الملل (به عنوان قوی ترین اسلحه در جنگ حقوقی)، از موقعیت به دست آمده به بهترین شکل ممکن در برابر دشمن دیرین خود بهره مند شود.

بدیهی اســـــت که پس از مشخص انجام گرفتن مدیر جمهور بعدی امریکا، تحلیل ها در خصوص تأثیرات این انتخاب بر حوزه های مختلف از جمله مسائل سیاسی، اقتصادی و نظامی آغاز انجام گرفت. کارشناسان دولتی نیز مشغول بررسی این انتخاب بر روابط میان دولت امریکا و دولت متبوع خودشان هستند. از این رو، کارشناسان ایرانی نیز مشغول مطالعه ابعاد مختلف این انتخاب هستند تا راهبردهای معقول را در دوران ریاســـــت جمهوری دونالد ترامپ پیش بینی نمایند تا بهترین راهبردها را به مسئولان کشور پیشنهاد دهند. با وجود این، بررسی انتخاب ترامپ و ارتباط آن با ایران از منظر حقوق بین الملل کم تر مورد توجه قرار گرفته و تنها به تأثیر این انتخاب بر برجام محدود انجام گرفته اســـــت، در حالیکه این اتفاق در چارچوب حقوق بین الملل فراتر از برجام قابل تأمل اســـــت.

بسته به نوع ارتباط دولت ایران با دولت امریکا، از منظر حقوق بین الملل و جنگ حقوقی میان این دو دولت می توان سه روایت نیکو، بد و بدتر را متصور انجام گرفت که در ادامه به تشریح این روایت ها خواهیم پرداخت.

 

روایت نیکو

انتخاب دونالد ترامپ و مواضعی که در ارتباط با ایران از جمله در قبال برجام اتخاذ انجامه، نشان دهندۀ این واقعیت اســـــت که ظاهراً وی برخلاف باراک اوباما از قدرت حقوق بین الملل و جنگ حقوقی به نیکوی آشنا نیست. در زمان ریاســـــت جمهوری اوباما، سنگین ترین تحریم ها از سوی مراجع بین المللی (مانند سازمان ملل متحد) و ناحیه ای (مانند اتحادیه اروپایی) علیه ایران وضع انجام گرفت (دوران ریاســـــت جمهوری دکتر احمدی نژاد) و نیز در دوران وی طرفین توانستند اختلافات خود پیرامون مناقشۀ هسته ای ایران را از طریق مذاکره و گفت و گو حل و فصل نمایند (دوران ریاســـــت جمهوری دکتر روحانی). این انعطاف پذیری که در جملۀ معروف وی (پایان گزینه ها بر روی میز هستند) نیز به روشنی مشهود بود، به نیکوی نشان دهندۀ قدرت درک مدیر جمهور سابق ایالات متحد امریکا از جایگاه حقوق بین الملل اســـــت در حالیکه اظهارات و انتصابات فعلی دونالد ترامپ، تا بدین جا حکایت از آن دارد که وی در سیاســـــت های خود جایگاهی برای حقوق بین الملل و تعهدات ناشی از آن قائل نیست.

عدم تعهد دونالد ترامپ به تعهدات بین المللی امریکا تا بدان جا مشهود اســـــت که نوام چامسکی، زبان شناس و فیلسوف نامدار امریکایی، انتخاب دونالد ترامپ را تهدیدی علیه بقای نوع بشر پیام آزمایشگاه می کند و تعدادی از دانشمندان برجستۀ امریکایی با امضای بیانیه ای خواســـــتار متعهد ماندن ترامپ نسبت به برجام انجام گرفته اند.

این موقعیت، در صورتیکه ادامه یابد، موقعیتی طلایی را پیش روی ایران قرار خواهد داد تا با اســـــتفاده از ظرفیت های حقوق بین الملل، و برداشتن گام هایی در این چارچوب، خود را یک کشور متعهد و امریکا را یک کشور غیر متعهد نسبت به تعهدات خود در چارچوب حقوق بین الملل معرفی نماید. کم ترین دستاورد چنین رفتاری برای ایران، به دست آوردن اعتبار و افزایش آن در میان اعضای جامعۀ بین المللی خواهد بود.

برای تحقق این امر، پایبندی به تعهدات بین المللی، احترام به اصول و قواعد حقوق بین الملل و مفاد منشور ملل متحد و … از جمله حیاتی ترین گام هایی هستند که باید از سوی پایان مسئولین عالی رتبه رعایت شوند. برای مثال مسئولان و فرماندهان نظامی از اظهارنظرهایی که می تواند علیه ایران و منافع آن در جامعۀ بین المللی مورد بهره برداری قرار بگیرد، ممانعت نمایند. شایان ذکر اســـــت دیوان دائمی دادگستری بین المللی در دعوی گرین لند شرقی (۱۹۳۳) و دیوان بین المللی دادگستری در دعوی آزمایش های اتمی فرانسه نزدیک آب های اســـــترالیا، تعهدآور بودن اظهاراتی که از سوی مقاماتی که در حوزه صلاحیت خود اقدام به اظهارنظر می نمایند را مورد شناسائی قرار داده اند. بنابراین، اظهاراتی که در موقعیت خاص از سوی مقامات صالح ایراد می شود ممکن اســـــت به موجب حقوق بین الملل ایجاد تعهد کند و الزامی نیست که این اظهارات به صورت کتبی در آید. این در حالیست که غالباً مسئولان و فرماندهان نظامی بدون توجه به بار حقوقی بیانات خود برای دولت ایران، اظهارنظرهای مغایر با حقوق بین الملل می نمایند.

از سوی دیگر، توسل به سازکارهای حقوقی بین المللی و تولید و پشتیبانی از دکترین حقوقی بین المللی که مواضع ایران را تقویت می نمایند، باید در این مرحله تقویت و مورد توجه ویژه قرار بگیرد.

 

روایت بد

اگر دونالد ترامپ نیز همانند مدیر جمهور پیشین امریکا (باراک اوباما) باانجام گرفت، و یا حداقل نظر مشاوران حقوقی را ملاک عمل قرار دهد، امکان اســـــتفاده از ابزارهای حقوقی و پیروز انجام گرفتن در جنگ حقوقی برای ایران دشوار خواهد انجام گرفت و در بهترین حالت، نتیجۀ جنگ حقوقی به نفع طرفین مساوی یا به تعبیر دیپلمات ها بُرد – بُرد خواهد انجام گرفت. به صورت حتم این نتیجه زمانی برای ایران محقق می شودکه از حداکثر ظرفیت های موجود به شکل معقول و نظام مند و پا به پای امریکا اســـــتفاده نماید.

در این حالت، دولت ایران چالش های افزایشی را نسبت به حالت قبلی پیش رو خواهد داشت زیرا دولت امریکا نیز قصد اســـــتفاده از حقوق بین الملل و پیروزی در جنگ حقوقی را دارد. بنابراین پاسخ حملات حقوقی امریکا باید با دفاع حقوقی داده شود و حتی دولت ایران می تواند در جنگ حقوقی مواضع تهاجمی علیه امریکا اتخاذ نماید. در این مکان نیز احتیاج اســـــت تا نوع دید مسئولان نسبت به حقوق بین الملل تغییر یابد. در این وضعیت، پایانی راهبردهای حقوقی بین المللی امریکا باید به دقت تحت نظارت و بررسی قرار بگیرد و راهبردهایی حقوقی بین المللی معقول با آنها اتخاذ شود.

بدیهی اســـــت وضعیت مذکور در صورتی نتیجه بخش خواهد بود که ایران نیز گام های خود را در چارچوب حقوق بین الملل بر دارد، در غیر اینصورت با وضعیتی بدتر روبرو خواهد انجام گرفت.

 

روایت بدتر

بخش بدتر داســـــتان جایی اســـــت که ایران به جای اســـــتفاده از فرصت بوجود آمده اقدام به اتخاذ تصمیمات احساسی بگیرد و بر رویۀ سابق خود پابرجا بماند و در سیاســـــت های خود جایگاهی را برای حقوق بین الملل قائل نشود. بنابراین در این فرض، هیچ تفاوتی بین ترامپی که به ارزش های جنگ حقوقی واقف اســـــت یا نیست، وجود نخواهد داشت و فرصت ایجاد انجام گرفته بواسطۀ ریاســـــت جمهوری دونالد ترامپ بر امریکا از بین خواهد رفت.

گفتنی اســـــت که تحریم های همه جانبۀ وضع انجام گرفته علیه ایران که تا کنون بی سابقه بوده اســـــت، نتیجۀ عدم اعتقاد به حقوق بین الملل و سازکارهای مرتبط با آن از جمله گزارش های آژانس بین المللی انرژی اتمی و قطعنامه های شورای امنیت بود که تأثیرات منفی زیادی بر وضعیت کشور در سطوح جهانی و داخلی گذاشت و آثار آن همچنان دامنگیر بخش های مختلف کشور و جامعه اســـــت.

در صورتیکه دولت دونالد ترامپ نیز همچون دولت باراک اوباما به جنگ حقوقی و قدرت حقوق بین الملل اعتقاد داشته باانجام گرفت، و دولت ایران نسبت به عدم اعتقاد خود به حقوق بین الملل پایند و نسبت به تعیین و اتخاذ راهبرد معقول در چارچوب حقوق بین الملل غفلت نماید، با توجه به ویژگی های شخصیتی دونالد ترامپ، احتمالاً دوران ریاســـــت جمهوری وی زیاد بدتر از دوران ریاســـــت جمهوری باراک اوباما و حتی روسای جمهوری پیشین امریکا خواهد بود.

 

نتیجه

پس از جنگ جهانی دوم، به تدریج جنگ در میدان مبارزه جای خود را به جنگ در محاکم قضائی و محافل دانشگاهی (ابزارهای نرم افزاری) داد و توسل به اقدامات نظامی (ابزارهای دشوار افزاری) به عنوان آخرین راه حل و در شرایطی اســـــتثنائی در منشور ملل متحد مورد پذیرش قرار گرفت (مواد ۴۲ و ۵۱ منشور ملل متحد). دولت های توسعه یافته با آگاهی از قدرت نوظهوری که ناشی از ابزارهای نرم افزاری بود، به سمت تقویت منابع این قدرت جدید یعنی تعلیم و تربیت حقوقدانان برجسته به منظور تولید دکترین حقوقی بین المللی حرکت انجامند و به موازات آن از تقویت ابزارهای دشوار افزاری به منظور پشتیبانی از دستاوردهای ناشی از ابزارهای نرم افزاری نیز غافل نماندند.

آنچه تا کنون در ایران اتفاق افتاده اســـــت، رویه ای برتصویر را نشان می دهد با این توضیح که به جای تقویت و اســـــتفاده از ابزارهای نرم افزاری، سیاســـــت ها و مواضعی اتخاذ گردیده که خوراک بهره مندی دیگر دولت ها در عرصه جنگ حقوقی علیه ایران انجام گرفته اســـــت. به عبارت دیگر، دولت ایران (در معنای عام) به جای تقویت مواضع خود در جنگ حقوقی، متوسل به اقداماتی انجام گرفته که منتهی به تضعیف مواضع در این پیکار گشته اســـــت.

در پایان باید به این نکته اذعان انجام که برخلاف تصور موجود، جنگ حقوقی هیچ گونه محدودیتی را برای نیروهای نظامی و فعالیت های آنها ایجاد نمی کند بلکه پیشرفت دستاوردهای نظامی، مکمل و پشتیبان دستاوردهای جنگ حقوقی اســـــت. از سوی دیگر، بکارگیری و اســـــتفاده از حقوق بین الملل به معنی تغییر جهت در سیاســـــت های کلی ایران نیست؛ چه بسا از طریق بکارگیری حقوق بین الملل، دستیابی به اهداف مشخص انجام گرفته در سیاســـــت های کلی با سهولت افزایشی حاصل شود.

آغاز ریاســـــت جمهوری دونالد ترامپ، فرصت معقولی اســـــت تا با ارزیابی مجدد توانایی ها و ظرفیت های موجود در کشور، ضمن بها بخشیدن به امور حقوقی بین المللی در دستگاه های مختلف و هماهنگ انجامن آنها از طریق یک نهاد مافوق سایر نهادها و دستگاه ها، برای مثال ستاد فرماندهی جنگ حقوقی، مواضع خود را در این زمینه تقویت کنیم. بدون شک، حضور فعال و با پلن در جنگ حقوقی نه تنها هزینه های کم تری در ابعاد مختلف برای ایران در پی خواهد داشت، بلکه می تواند منتهی به تحقق آرمان ها و سیاســـــت های مورد نظر جمهوری اسلامی ایران نیز شود.

 

پیوند پایدار این مطلب:  https://goo.gl/o5KSRD

برای دریافت فایل ورد این مطلب اینجـــــا کلیک کنید. 

 

منابع جهت مطالعه افزایش:

– هوشنگ مقتدر، حقوق بین الملل عمومی، ادارۀ نشر وزارت امور خارجه، چاپ بیستم، ۱۳۹۱.

– سید قاسم زمانی، تعلیم و پژوهش حقوق بین الملل در ایران؛ از وضع موجود تا وضع مطلوب، جامعه بین المللی و حقوق بین الملل در قرن ۲۱ (مجموعه مقالات اهدایی به اســـــتاد دکتر محمدرضا ضیائی بیگدلی)، انتشارات منطقهدانش، چاپ نخست، ۱۳۹۲.

– کمیل آقاجمالی، قدرت هوشمند اوباما، مبنای تعدادجانبه گرایی در برخورد با ایران (۲۰۱۳ – ۲۰۰۹)، فصلنامه مطالعات بین المللی، شماره ۵۱، زمستان ۱۳۹۵، سال سیزدهم.

– علیرضا رنجبر، «آثار پیشرفت علوم بر جایگاه صلح: چالش ها و دستاوردها»، ترویج علوم، سال ششم، شمارۀ ۸، نیمسال نخست ۱۳۹۴.

– Michael P. Scharf, Elizabeth Andersen, Is Lawfare Worth Defining – Report of the Cleveland Experts Meeting – September 11, 2010, CASE W. RES. J. INT’L L., Vol. 43:11.

– Noam Chomsky: With Trump Election, We Are Now Facing Threats to the Survival of the Human Species, JANUARY ۰۲, ۲۰۱۷. Available at:

https://www.democracynow.org/2017/1/2/noam_chomsky_with_trump_election_we